Bhutan – Bumthang

Kiedy przestajesz tylko obserwować rzeczy i wydarzenia a stajesz ich częścią, wówczas przekraczasz linię między zwiedzaniem a doświadczaniem, między patrzeniem, a połączeniem z tym, co widzisz.

Takie rzeczy nie dzieją się od razu, wymagają czasu i zrozumienia, wymagają ciekawości i zaangażowania. Wymagają odpowiedniego prowadzenia przez przewodników, lokalnych mieszkańców, naturę, symbole świata widzialnego i świata niewidzialnego.

To co widzimy jest tak samo ważne jak to, czego nie widzimy: baśnie, legendy, duchy gór i dolin, opiekunowie domów i świątyni. Wiemy, jak towarzyszyć Ci w zrozumieniu innych kultur, wiemy jak zamienić bierną podróż w coś, co transformuje Ciebie i poszerza rozumienie świata.

Większość podróżujących po Bhutanie zatrzymuje się w rejonie Paro-Thimpu-Punakha. My ruszymy znacznie dalej, wgłąb rejonu Bhumtang, rzadko uczęszczanej części Bhutanu. Tam dotrzemy do odległych i tajemniczych wiosek. Bhumtang to duchowe serce Bhutanu. Region obfituje w fantastyczne, górskie krajobrazy pełne szczytów góry, gęstych lasów sosnowych i bujnych łąk.

Wizyta w Bhumtang będzie okazją do poznania tutejszych mieszkańców, spróbowania lokalnych potraw i tradycyjnego alkoholu, uczestnictwa w tradycyjnych celebracjach małej górskiej społeczności.

Życie na wsi, tradycje i legendy odbiegają od tego, co można zobaczyć w zachodniej części kraju (Thimpu i Paro oraz Phunaka). Będąc w dolinie Tang wybierzemy się także do wioski, gdzie nad doliną góruje XVI-wieczny Pałac Tang Ugyencholing należący do rodziny Kunzang Choden, bhutańskiej pisarki i lokalnej działaczki.

Wbrew pozorom to wielki przywilej spać w naturze, tym bardziej, gdy jest to tak zwany kemping królewski, nad którego jakością czuwają urzędnicy samego Króla Bhutanu!

Wędrowne kempingi (są ich dwa rodzaje: podstawowe i luksusowe) zaprojektowano tak, aby estetycznie łączyły się z lokalną architekturą i atmosferą. Te luksusowe dorównują komfortem warunkom hotelowym i właśnie z takich będziecie korzystać. Są tu duże i wysokie namioty sypialne z łóżkami i pościelą (prześcieradło, poduszka i ciepły śpiwór), a pod stopami miękkie, ciepłe dywany. Kemping posiada dobrze wyposażoną kuchnię, a doświadczeni kucharze tworzą fantastyczne potrawy bazując na świeżych składnikach i regionalnych warzywach.

Na jednym z klifów nieprzerwanie utrzymuje się rytm wybijany porannymi modlitwami. Tu bije serce Bhutanu. Taktsang, zwany Tygrysim Gniazdem, to świątynia zbudowana pośrodku urwistego skalnego klifu. To tutaj medytował Guru Rinpocze gdy przybył na tereny dzisiejszego Bhutanu.

Legenda głosi, że to tutaj jest zachowana mądrość, którą kraj kieruje się przy wyborze swojej drogi. Taktsang to bezsprzecznie najświętsze miejsce w Bhutanie, to stąd płynie moc dla całego kraju. Świątynia jest celem wielu pielgrzymek i turystów. My jednak wyruszymy na tyle wcześnie, że na szlaku będziemy sami. Zobaczymy Taktsang bez turystów, skąpany jedynie w porannej mgle.

Bhutan słynie z przepięknych festiwali buddyjskiej kultury, których główną atrakcją są słynne tańce w maskach. W ciągu roku w różnych częściach Bhutanu odbywa się kilkadziesiąt mniejszych lub większych festiwali. Festiwale to esencja Bhutanu: szaleńcze tańce, przejmująca muzyka, górska sceneria, setki przybyszów z okolicznych miejscowości, feria barw i emocji. Podczas naszej wyprawy weźmiemy udział w festiwalu Gangtey Tshechu w przepięknej dolinie Phobjika. Tshechu, co w języku Dzongkha oznacza „dziesiąty dzień”, odbywa się 10. dnia miesiąca księżycowego i upamiętnia rocznicę urodzin Guru Rinpocze (Padmasambhawy) – czczonego świętego, który w VIII wieku wprowadził buddyzm tantryczny do Bhutanu. Bhutańczycy wierzą, że uczestnictwo w festiwalach przynosi spokój i pomyślność. Dla nich to czas radości i spotkań, a dla Was świetna okazja by poznać ich kulturę.

Ale to nie wszystko. W odległej dolinie Tang weźmiemy udział w kameralnej, rodzinnej celebracji wraz z mieszkańcami wioski i lokalnymi mnichami. Każdy z mieszkańców wioski powinien wyprawić taką modlitwę co najmniej raz w roku. To bowiem całodzienna modlitwa za szczęście i dobrobyt wioski, jej ludzi i zwierząt oraz otaczającej przyrody.

Wyobraźcie sobie zbitą z desek „wannę” ustawioną na skraju rzeki. Szum wody, chłód górskiego powietrza, rozgwieżdżone niebo. Wodę pełną ziół ogrzewają gorące kamienie wyciągane wprost z ogniska. Odprężenie, relaks i absolutny błogostan. A chwilę potem kąpiel w lodowatej rzece płynącej wprost z himalajskich lodowców. Hot stone bath to bhutańska sauna, jedna z wielu tradycji, która pomoże nam zrozumieć istotę tego kraju i jego mieszkańców.

Marek Arcimowicz

Wieloletni fotograf magazynu National Geographic Polska. Sercem w Azji. Współpracuje przy programie Kobieta Na Krańcu Świata.

Specjalista od fotograficznych zadań specjalnych z ponad 20-letnim stażem. Na Subkontynencie Indyjskim spędził prawie 4 lata życia, podróżując i pomieszkując tam z różną intensywnością od 1994 roku. Indyjskim miastom poświęcił pracę magisterską na wydziale architektury.

Uczestniczył w wyprawach wspinaczkowych na najwyższe szczyty u boku polskich himalaistów. Swoje doświadczenie wykorzystuje jako przewodnik prowadząc wyprawy fotograficzne i tematyczne. Czasem wykładowca akademicki. Od roku 2014 uczestniczy jako fotograf w projekcie Kobieta Na Krańcu Świata – Martyny Wojciechowskiej.

Karma z Bhutanu

Rodowity Bhutańczyk, charyzmatyczny przewodnik na wyprawach kulturowych i trekkingowych.

Od 18 lat jest przewodnikiem na wycieczkach kulturowych i trekkingowych, od 13 lat współpracuje z Renatą. Zabiera uczestników wypraw Soul Travel w podróże życia po niedostępnych częściach swojej ojczyzny. Umożliwia uczestniczenie w codziennym życiu mieszkańców, jak też w celebracjach czy ceremoniach religijnych.

Karma to ostoja spokoju i życiowej mądrości – kwintesencja Bhutanu w jednym człowieku. Bardzo lubi poznawać ludzi z różnych zakątków świata. W jego towarzystwie nie sposób się nudzić, a spokój Karmy udziela się uczestnikom wypraw do Bhutanu.

Wylot z Polski i przelot przez jeden z europejskich portów do Delhi. Przylot do Delhi w późnych godzinach nocnych. W zależności od zasobów czasowych nocleg w Delhi lub przelot od razu do Bhutanu porannym lotem.

Lot Delhi – Paro to gratka sama w sobie. Samolot leci bowiem bardzo blisko himalajskich ośmiotysięczników. Jeśli tylko pogoda dopisze Mount Everest, Lhotse, Makalu a potem Kandzendzonga widoczne są jak na dłoni w świetle wschodzącego słońca.

Lądowanie o poranku na lotnisku w Paro robi wrażenie na każdym, nawet po wielogodzinnej podróży. Paro to prawdopodobnie jedno z najpiękniej położonych lotnisk na świecie – w głębokiej dolinie, pośród pól ryżowych, otoczone wysokimi szczytami, na zboczach których widać bhutańskie świątynie.

Z lotniska autokarem pojedziemy wprost do stolicy Bhutanu, Thimpu i zakwaterujemy się w hotelu w samym centrum miasta. Wizytę w stolicy zaczniemy od wycieczki na jedno ze wzgórz otaczających miasto. Tam znajduje się największy na świecie (przynajmniej tak twierdza Bhutańczycy) posąg siedzącego Buddy. Gigantyczny pomnik ma ponad 50 metrów wysokości i wykonany jest z pozłacanego brązu. W świątyni pod posągiem zobaczymy 125 tysięcy małych posążków Buddy – to dary od darczyńców z całego świata. Z tarasu przed posągiem rozciąga się też piękny widok na miasto.

Dalej ruszymy do Thimpu by zobaczyć niewielką świątynię Memorial Stupa, ufundowaną ku czci Trzeciego Króla. To miejsce niezwykłe – wokół świątyni gromadzą się starsi mieszkańcy miasta, modlą się, kręcą licznymi młynkami modlitewnymi. Wieczorem zajdziemy również do okazałego dzongu Taschhoe, który jest głównym ośrodkiem władzy świeckiej i religijnej w Bhutanie.

Lunch i kolacja w restauracji, nocleg w hotelu w Thimpu.

Rano wrócimy do Paro i wsiądziemy do samolotu, którym polecimy do doliny Bhumtang. Lot jest krótki ale niezwykle atrakcyjny – będziemy lecieć pośród himalajskich gór i dolin.

Mówi się, że dolina Bhumtang to duchowe serce Bhutanu. To tutaj znajdują się najstarsze buddyjskie świątynie, to tutaj przybył Guru Rinpocze – najważniejsza postać bhutańskiego buddyzmu. Wizytę w Bhumtangu zaczniemy od świątyni Jambay Lakhang. Jest to kameralny, wręcz niepozorny klasztor, gdzie zawsze spotyka się starszych ludzi pogrążonych w modlitwie. Chodzą wówczas dookoła świątyni, poruszając młynkami modlitewnymi i paląc kadzidła. To dlatego, że Jambay Lakhang uważany jest za najstarszą świątynię w Bhutanie. Stąd spacerem ruszymy do klasztoru Kurjey Lakhang. To miejsce w którym medytował Guru Rinpocze (ślady jego ciała są odbite w jednej z jaskiń), to tutaj Guru zjednał sobie lokalne demony I tym samym wprowadził buddyzm na tereny Bhutanu. Pod wieczór znajdziemy czas by przejść się na spacer wzdłuż głównej ulicy Bhumtangu pełnej sklepów z rękodziełem.

Lunch w restauracji, kolacja i nocleg w hotelu w Bhumtang.

Tego dnia wyruszymy do wioski, skąd pochodzi nasz przewodnik Karma. Leży ona w dolinie Tang położonej na północ od Bhumtangu. Tam ruszymy na spacer wśród pól (30 minut) do wioski górującej nad doliną – Ugyencholing (2850m n.p.m). Wejdziemy do XVI-wiecznego Pałacu Tang Ugyencholing, należącego do rodziny pisarki Kunzang Choden. W środku pałacu znajdują się bardzo bogate zbiory przedmiotów rodzinnych, pokazujące tradycje i kulturę kraju. Sama Kunzang Choden napisała kilkanaście książek o tradycjach Bhutańczyków oraz zebrała legendy tych ziem. Wiele z nich dzieje się właśnie w dolinie Tang. Następnie odwiedzimy zaprzyjaźnionych mieszkańców wioski, współdzielimy czas przy wspólnym posiłku i poznamy lepiej ich tradycje uczestnicząc w domowej modlitwie. To przywilej być tak blisko tradycji i kultury.

Pod wieczór przejdziemy na polanę gdzie będzie już czekał na nas królewski camping. Tu zjemy kolację a potem każdy będzie mógł spróbować bhutańskiej sauny czyli „hot stone bath”. To lecznicza kąpiel w gorącej wodzie, według starej bhutańskiej receptury, nazywanej „Chu Tse”. Do kąpieli używa się kamieni otoczaków pochodzących z okolicznych rzek. Zostają one podgrzane do czerwoności w ognisku i zanurzone w dużej drewnianej wannie wypełnionej wodą i ziołami. Kąpiel ma właściwości mocno regenerujące. W przerwach między gorącymi kapielami można wskoczyć do lodowato zimnej rzeki Chamkhar Chu.

Śniadanie w hotelu, lunch w drodze, kolacja i nocleg na campingu.

Rano opuścimy dolinę Tang i wyruszymy na zachód z powrotem w kierunku Bumthang. Po drodze zatrzymamy się w magicznym miejscu. To przełom rzeki Tang Chhu. Legenda głośni, że właśnie tu słynny mędrzec Pema Lingpa odnalazł skarby ukryte wieki wcześniej przez Guru Rinpoche.

Gdy wrócimy do Bumthang, udamy się na spacer by zobaczyć położony na wzgórzu dzong. Wyruszymy również na wędrówkę do pobliskiej wioski by zobaczyć dzong z innej perspektywy – gurujący nad całą doliną. Wieczór będzie czasem na zakupy – na głównej ulicy Bumthangu mieści się sporo sklepów z unikalnym, tradycyjnym rękodziełem oraz jedzeniem.

Lunch w restauracji, kolacja I nocleg w hotelu w Bumthang.

Główna droga Bhutanu to atrakcja sama w sobie – jest pełna zakrętów ale także fantastycznych widoków, wije się wokół gór, dolin, przełęczy. Naszym pierwszym przystankiem będzie przełęcz Yotong La (3450m n.p.m.). Przed nami znów będą widoki, znów ośnieżone szczyty – jeśli oczywiście będziemy mieli szczęście. Stąd pojedziemy dalej do Trongsa. To jeden z największych, najbardziej majestatycznych i bogatych w historię dzongów w Bhutanie. To stąd wywodzi się królewska rodzina. Dzong w Trongsa jest również wspaniale położony – góruje nad potężną doliną. Wejdziemy na jego dziedzińce, zajrzymy do świątyń a potem udamy się na krótki spacer by z pewnej odległości docenić jego wspaniałą architekturę.

Lunch w restauracji, kolacja I nocleg w hotelu w Trongsa.

Ruszamy dalej na zachód główną drogą Bhutanu! Sześćdziesiąt kilometrów za Trongsa wjedziemy na kolejną przełęcz – Pele La (3300m n.p.m.) a potem na jeszcze jedną – Lawa La (3350m n.p.m). Zazwyczaj listopad to najlepsze warunki do obserwacji górskich szczytów – powietrze jest niezwykle przejrzyste a zachmurzenia bardzo rzadkie. Ta ostatnia przełęcz otworzy nam drogę do słynnej, polodowcowej doliny Phobjika. To wyjątkowy ekosystem I krajobraz – to część Parku Narodowego Czarnych Gór a obszar północnej części Jowo Durshing jest pod całkowitą ochroną. Dolina to dom żurawi czarnoszyich, które co roku przylatują tu w zimie z Tybetu i Syberii.

Pobyt w dolinie zaczniemy od wizyty w położonej na wzgórzu Gangtey Gompa. To jedno z najstarszych miejsc tradycji buddyjskiej Ningma (to jedna z czterech najważniejszych tradycji buddyjskich). Następnie udamy się na spacer ścieżką w dół doliny, wzdłuż lasów sosnowych i gospodarstw. Wejdziemy na wzgórze modlitewne pełne białych flag. Phobjika to przestrzeń I każdy musi ją poczuć na swój sposób.

Lunch w restauracji, kolacja I nocleg w hotelu w dolinie Phobijka (wysokość 2900 n.p.m.).

To dzień festiwalu Gangtey Tsechu. Jego główna część odbywa się na dziedzińcu klasztoru Gangtey Gompa. Tu spędzimy większość dnia podziwiając występy mnichów I kunszt tancerzy. Nie zabraknie jednak czasu na spacery w dolinie, zakupy w lokalnych sklepikach. Popołudnie to czas dla każdego z uczestników – na samotne spacery, medytację, czytanie książki lub rozmowy z mieszkańcami doliny.

Lunch w restauracji, kolacja I nocleg w hotelu w dolinie Phobijka (wysokość 2900 n.p.m.).

Ranek spędzimy spokojnie w hotelu by nacieszyć się widokami doliny Phobjika. Przed południem wijącą się drogą ruszymy w stronę przełęczy Lawa La (3350m n.p.m). Jeśli pogoda dopisze rozciaga sie stąd fantastyczna panorama na Himalaje Środkowe I Wysokie.

Z przełęczy ruszymy do miejscowości Punakha, ale zanim tam dojedziemy zatrzymamy się pośród pól ryżowych by wybrać się na krótki spacer do świątyni Chimmi Lhakhang. To miejsce poświęcone mędrcowi o nazwisku Drukpa Kinlay. To postać historyczna żyjąca w Bhutanie w XV wieku a dziś uważana za jednego z największych nauczycieli buddyzmu. Kinlay zyskał przydomek „Boski szleniec” dzięki niekonwencjonalnym metodom nauczania i temperamentowi a jego świątynia poświęcona jest płodności.

Popołudnie spędzimy w Punakha. Wpierw pójdziemy na spacer nad rzekę Pho Chu i przejdziemy się zapierającym dech w piersiach wiszącym mostem o długości 180 metrów. Potem odwiedzimy Punakha Dzong (Druk Pungthang Decchen Phodrang – Pałac Wielkiego Szczęścia), zbudowany w 1637 roku przez założyciela Bhutanu Zhabdunga Nawanga Namgyala u zbiegu rzek Po Chhu i Mo Chhu. To drugi najstarszy dzong w Królestwie będący dziś zimową rezydencją Je Khempo, głównego duchownego Bhutanu, oraz tysiąca innych mnichów. Dzong w Punakha był kiedyś stolicą Bhutanu, tu miała miejsce koronacja pierwszego króla.

Lunch w restauracji, kolacja I nocleg w hotelu w Punakha.

Po śniadaniu ruszymy w stronę przełęczy Dochu-La położonej na wysokości 3080 m n.p.m. Jeśli będziemy mieli szczęście i widoczność będzie dobra, z przełęczy rozciąga się fantastyczna panorama na bhutańskie Himalaje z kolekcją szczytów powyżej 7000m n.p.m. Wśród nich będzie widoczny najwyższy szczyt Bhutanu I najwyższy niezdobyty szczyt świata Gangkhar Puensum (7570m n.p.m)

Wczesnym popołudniem dojedziemy do Paro. Po tym jak zakwaterujemy się w hotelu, udamy się na spacer zboczami gór otaczajacych dolinę. Po drodze zajdziemy również do górującego nad miastem dzongu.

Lunch i kolacja w restauracji, nocleg w hotelu w Paro.

O wschodzie słońca wyruszymy leśną ścieżką ku klasztorowi Taktsang, nazywanemu też Tygrysim Gniazdem. Podejście zajmie nam około 2h, po drodze zatrzymamy się w kawiarni z widokiem na Tygrysie gniazdo. Stąd widać najlepiej jak niesamowicie położony jest ten klasztor – „zawieszony” na urwistym klifie, setki metrów nad doliną. Taktsang to najsłynniejsza i najbardziej spektakularna budowla w Bhutanie oraz najświętszy klasztor. Legenda głosi, że to właśnie tutaj przybył Guru Rinpoche, najważniejsza postać bhutańskiego buddyzmu, na grzbiecie latającego tygrysa i wybrał jaskinię w urwisku skalnym na miejsce medytacji. Od ponad 1200 lat Taktsang jest najważniejszym celem pielgrzymek Bhutańczyków. W 1998 roku klasztor w znacznym stopniu spłonął, został jednak szybko i bardzo wiernie odbudowany. Zejście w stronę parkingu zajmie nam około 1,5h, kiedy my będziemy już schodzić z Taktsang, inni turyści I pielgrzymi będą dopiero zaczynać swoją podróż.

Wracając do Paro zatrzymamy się w świątyni Kyichu Lhakhang – jednej z najstarszych i najważniejszych w całym Bhutanie, otoczonej wspaniałymi drzewami pomarańczowymi i kwiatami.

Po trekkingu do Taktsang wrócimy na chwilę do hotelu by się odświeżyć. Wieczorny spacer po głównej ulicy Paro będzie okazją by zakupić upominki.

Lunch i kolacja w restauracji, nocleg w hotelu w Paro.

Transfer na lotnisko w Paro i przelot do Delhi. Zakwaterowanie w komfortowym hotelu w okolicach lotniska. Odpoczynek i korzystanie z możliwości hotelu (basen, opcjonalnie SPA). Późnym wieczorem przejazd na lotnisko i przelot do kraju. Przylot do Polski dnia następnego w godzinach południowych.