Wielkie mokradła Pantanal – Brazylia to nie tylko Amazonia

Strona główna / Blog / Miejsca / Wielkie mokradła Pantanal – Brazylia to nie tylko Amazonia

Wyobraź sobie przepastne mokradła wielkości nawet dwóch trzecich powierzchni Polski. Z tysiącami małych sadzawek i wielkich jezior, kanałów oraz rzek, tętniących życiem we wszelkich postaciach. Z lotu ptaka może się wydawać ogromnym, niekończącym się pojezierzem, porosłym bujną roślinnością. To właśnie Pantanal. Największy na Ziemi ekosystem bagienny, zamieszkiwany przez jedne z najbardziej niezwykłych zwierząt na świecie.

Tereny podmokłe, bagna i torfowiska to jedne z najcenniejszych ekosystemów na Ziemi. Ich rola w akumulowaniu dwutlenku węgla, ochładzaniu klimatu, zapobieganiu suszy (woda z bagien paruje i powoduje opady), utrzymaniu bioróżnorodności (wiele gatunków żyje i rozmnaża się dzięki mokradłom) jest nie do przecenienia. Doskonałym podsumowaniem ich znaczenia jest zdanie ze strony dotyczącej Convention on Wetlands: “Mokradła są niezbędne do przetrwania człowieka.” Kondycja bagien ma ogromny wpływ na całe życie na Ziemi.

Jeśli ktoś interesuje się przyrodą czy ekologią, mógł zauważyć, że w ostatnim czasie temat bagien czy torfowisk coraz częściej pojawia się w artykułach, podcastach i filmach przyrodniczych. To skutek wielkich wysiłków przyrodników, którzy próbują przybliżyć społeczeństwu wiedzę na temat środowiska, o którym kiedyś nie musieliśmy czytać – żyliśmy obok niego, tak jak obok lasu czy rzeki. Bagno było oczywistym elementem naszego krajobrazu. 

Obecnie mokradła pokrywają jedynie 4% powierzchni Polski i 3% powierzchni globu. Szacuje się, że osuszyliśmy 85% bagien, które występowały naturalnie na terenie naszego kraju. Zjawisko osuszania wielkich terenów na potrzeby rolnictwa i hodowli bydła (pastwisk) ma charakter globalny. W skali świata w ciągu ostatnich 300 lat osuszono 87% terenów podmokłych. Stosunkowo niedawno dostrzeżono, jak wielkim błędem były takie działania. Osuszanie powoduje ogromne emisje całego skumulowanego w torfie dwutlenku węgla.

W 1971 pierwsze państwa podpisały Convention on Wetlands – porozumienie dotyczące ochrony i mądrego użytkowania bagien. Do dziś 172 kraje dołączyły do tego porozumienia. Z kolei w 2024 weszło w życie rozporządzenie Unii Europejskiej – Nature Restoration Law. Zobowiązuje ono kraje członkowskie do przywrócenia do 2050 roku 50% osuszonych wcześniej dla rolnictwa terenów podmokłych. W tym momencie każde, nawet małe bagno jest na wagę złota. Dbanie o jego bezpieczeństwo jest jednym z najlepszych działań, jakie możemy podjąć w zakresie ochrony przyrody.

Na tym tle Pantanal to nie tylko przepiękny, żywy region. To jeden z ostatnich wielkich, dzikich, nieosuszonych terenów podmokłych na Ziemi. Przypomnienie o tym, jak kiedyś w dużej mierze wyglądała nasza planeta. Choć nawet w tym miejscu ingerencja człowieka zaczyna być widoczna i odczuwalna, Pantanal jest obecnie jednym z naszych najcenniejszych ekosystemów.

Pantanal wzięło swoją nazwę od portugalskiego słowa pantano, oznaczającego po prostu bagno. Znajduje się w większości na terytorium Brazylii, a w mniejszej części także Boliwii i Paragwaju. Na mapie należy go szukać w południowo-wschodniej części kontynentu, na południe od słynnej Amazonii. Jego powierzchnia – w zależności od pory roku i metody określania granic – to od 140 000 km2 do nawet 200 000 km2. To obszar na tyle rozległy, że dynamikę działania sił natury można obserwować z kosmosu. Sezonowe zmiany zasięgu wody monitoruje się za pomocą zdjęć satelitarnych. 

Gdy cykl krążenia wody nie jest zaburzony – mieszkańcy mokradeł mają doskonałe warunki do życia i rozmnażania. Pantanal jest domem dla ponad 4700 gatunków roślin i zwierząt, co sprawia, że jest w czołówce miejsc o największej bioróżnorodności na Ziemi. 

Fauna wielkich mokradeł robi wrażenie nawet na tych, których świat zwierząt zwykle nie wzrusza. Mieszkają tu w wielkiej liczbie jedne z najciekawszych, największych i najbarwniejszych przedstawicieli ssaków, gadów i ptaków na świecie. Zróżnicowane, bogate w wodę tereny są doskonałym miejscem do życia dla wielu gatunków Ameryki Południowej. Położenie mokradeł na styku kilku różnych ekosystemów sprawia, że zamieszkują je różne, charakterystyczne dla fauny Ameryki Południowej zwierzęta. Nie ma tu wielu gatunków endemicznych (czyli występujących wyłącznie na danym terenie). Dobrze odnajdują się tu zarówno zwierzęta wodne jak i lądowe, niezwykle bogaty jest też świat ptaków. W Pantanalu występuje 263 gatunków ryb, 41 płazów, 113 gadów, 463 ptaków i 132 gatunki ssaków.

Wśród dużych ssaków można wymienić największe gryzonie świata i prawdopodobnie – obok kotów – najchętniej oglądanych bohaterów niezliczonych krótkich filmików w Internecie, czyli kapibary. Zamieszkują one większość Ameryki Południowej, ich obecność w Pantanal nie jest więc zaskoczeniem. Jednak każdy, kto widział jak kapibary kochają wodę, domyśla się pewnie jak doskonałym miejscem jest dla nich niekończące się mokradło.

Wydra olbrzymia (zwana również ariranią amazońską), podobnie jak kapibara, zamieszkuje znacznie większy teren niż samo Pantanal, choć jej obszar występowania jest ograniczony do północnej części kontynentu. W odróżnieniu od innych łasicowatych, wydra olbrzymia jest gatunkiem społecznym i żyje zwykle w grupach do 20 osobników. Tak też poluje, co jest unikatowe dla zwierząt morskich. Jako drapieżnik jest niezwykle skuteczna – grupa polujących ariranii sieje postrach nie tylko wśród ryb, ale także wśród kajmanów czy jaguarów! Prawdopodobnie właśnie dlatego w Ameryce Południowej czasem nazywa się wydrę olbrzymią wilkiem rzecznym – ich pozycja w wodzie kojarzy się z siłą i sposobem działania wilków na lądzie. Warto też wspomnieć, że określenie “olbrzymia” ma mocne podstawy – ariranie osiągają długość ciała 1,8 metra, są więc wielkości człowieka.

Jednym z najbardziej emblematycznych przedstawicieli fauny Pantanalu są kajmany. Miały co prawda trudną przeszłość – w latach 50. XX wieku były zagrożone wyginięciem. Popyt na ich skórę, z której masowo produkowano torebki i buty, był ogromny. Ta historia kończy się jednak happy endem – kajmany objęto ochroną, ich liczba zaczęła rosnąć, a dziś w Pantanal żyją ich miliony i są jednym z najliczniejszych żyjących tam zwierząt. 

Drugim ikonicznym zwierzęciem Pantanalu jest największy kot obu Ameryk – jaguar. Jest jednym z najważniejszych tamtejszych drapieżników. Jaguary dobrze pływają, a dzięki swojej nieprawdopodobnie silnej szczęce potrafią polować nawet na żółwie słodkowodne. Są w stanie skutecznie zaatakować ofiarę gryząc ją w czaszkę, co jest ich cechą szczególną. Populacja jaguarów w Pantanal należy do największych na świecie.

Wśród najciekawszych zwierząt zamieszkujących Pantanal warto jeszcze wymienić: mrówkojada wielkiego, tapira, wilka grzywiastego, pancernika olbrzymiego, jelenia bagiennego, kapucynkę i wyjca czarnego (przedstawiciele naczelnych) oraz koty: ocelota i pumę. Mokradło to oczywiście bogactwo ryb, w tym piranii i dorado (zwanych ciekawie tygrysami rzecznymi). Wśród węży najsłynniejsze są anakondy i boa dusiciel. 

Równie imponująco przedstawia się ptactwo zamieszkujące Pantanal. Można tu spotkać duże nieloty – nandu i zjawiskowe ibisy. Jednym z najbardziej charakterystycznych ptaków Pantanalu jest ara hiacyntowa, znana również jako ara błękitna. Jest to największy przedstawiciel rodziny papugowatych. Ara wykorzystuje naturalne dziuple dużych drzew jako miejsca lęgowe, a szczególnie ważne jest dla niej drzewo Sterculia apetala, określane lokalnie jako manduvi. Badania wykazały, że około 95% analizowanych miejsc lęgowych ary hiacyntowej znajdowało się w dziuplach manduvi. Gatunek ten jest więc silnie zależny od obecności odpowiednio dużych, starych drzew. 

Ara hiacyntowa ma ciekawy związek z tukanem wielkim. Tukan wykorzystuje owoce manduvi i połyka jego nasiona, które następnie zwraca. Badania wskazują, że może w ten sposób przyczyniać się do rozsiewania tego drzewa. W jednym z nich oszacowano, że tukany odpowiadały za 83,3% obserwowanego rozsiewania nasion manduvi. Jednocześnie tukan może zjadać jaja ary hiacyntowej, co tworzy nietypową relację: gatunek będący potencjalnym zagrożeniem dla lęgów ary przyczynia się jednocześnie do rozmnażania drzewa, którego dziuple są dla niej kluczowym miejscem gniazdowania.

Innym charakterystycznym ptakiem Pantanalu jest żabiru amerykański. Jest to duży ptak brodzący związany z terenami podmokłymi. Dorosły osobnik może osiągać masę ciała 9 kg, a rozpiętość skrzydeł – nawet do 2,8 metra. Ptaki te budują wysoko na drzewach imponujące gniazda, których średnica ma zwykle kilka metrów. Według naukowców, liczba aktywnych gniazd żabiru zmienia się wraz z zasięgiem sezonowych powodzi. Oznacza to, że warunki hydrologiczne Pantanalu mają bezpośredni związek z jego rozmieszczeniem i rozrodem. Żabiru jest więc dobrym przykładem gatunku, którego cykl życiowy jest silnie wiąże się z naturalnym rytmem zalewania tego ekosystemu.

Fauna Pantanalu jest niezwykle zróżnicowana, a życie wielu gatunków pozostaje ściśle związane z sezonowym rytmem wody. Ara hiacyntowa, tukan wielki, żabiru, mrówkojad wielki i kajman reprezentują różne grupy zwierząt i różne strategie ekologiczne, ale wszystkie są częścią systemu, którego funkcjonowanie zależy w dużej mierze od corocznych zmian poziomu wody. 

Roślinność Pantanalu jest niezwykle zróżnicowana i obejmuje około 2000 gatunków, reprezentujących wpływy sąsiednich ekosystemów, takich jak Cerrado (wielkie sawanny) czy Amazonia. Charakterystycznymi elementami krajobrazu są rośliny wodne, sawanny i lasy nadrzeczne. Często jeden gatunek drzewa dominuje na dużym obszarze.

Jednym z takich drzew jest palma Copernicia alba, lokalnie nazywana carandá. W południowym Pantanalu tworzy rozległe, niemal jednogatunkowe formacje zwane carandazais. Podobnie rośnie tabebuja, a jej lasy nazywane są paratudal. Są to sezonowo zalewane sawanny, w których to właśnie ten gatunek dominuje w warstwie drzew. Trzecim drzewem, które lubi dominować jest Vochysia divergens, lokalnie znana jako cambará. To wiecznie zielone drzewo. Gatunek ten tworzy zwarte, często jednogatunkowe lasy nazywane cambarazal. Te formacje zajmują znaczącą część roślinności Pantanalu.

Jedną z najbardziej spektakularnych roślin Pantanalu jest wiktoria amazońska – ogromna roślina wodna z rodziny grzybieniowatych. Jej okrągłe, unoszące się na wodzie liście mogą osiągać nawet do 2 metrów średnicy. 

Na szczególną uwagę zasługują również rośliny mięsożerne z rodzaju Utricularia, w języku polskim znane jako pływacze. W Pantanalu stwierdzono około 11 gatunków tego rodzaju. Są to drobne rośliny wodne lub bagienne wyposażone w charakterystyczne pęcherzykowate pułapki. Pułapki te zasysają niewielkie organizmy, dzięki czemu rośliny mogą uzupełniać niedobory składników mineralnych. Rodzaj Utricularia jest jednym z najbardziej niezwykłych przykładów przystosowania roślin do życia w podmokłych siedliskach. 

Różnorodność roślin Pantanalu jest ogromna – to jedno z najbogatszych biologicznie środowisk świata, w którym roślinność wodna ma szczególne znaczenie. Pantanal to jednocześnie bagno, sawanna, rzeka, jezioro, las i ogromne sezonowe rozlewisko. Jego charakter zmienia się wraz z pojawianiem się i znikaniem wody – w ciągu kilku miesięcy krajobraz może przeobrazić się z rozległego akwenu w suchą równinę. Ten rytm, powtarzający się od tysięcy lat, stworzył niezwykły ekosystem, w którym najważniejszą rolę odgrywa woda.

Odpowiednia cyrkulacja wody jest kluczowa dla przetrwania mokradeł. Gdy przez zmiany klimatyczne opady w porze deszczowej są za małe, następuje susza. Rośliny i miliony zwierząt miesiącami zmagają się z jej skutkami. Sytuację pogarsza szkodliwa działalność człowieka. Choć do tej pory zdarzają się pożary zapoczątkowane przez uderzenie pioruna w drzewo, to obecnie większość z nich powodują ludzie. W regionie częstą praktyką jest wypalanie traw pod uprawy, a gdy ogień łatwo przenosi się na przesuszone rośliny nietrudno o tragedię. W 2020 roku głośno było o ogromnym pożarze, który pochłonął aż 30% powierzchni mokradła. Przed pożarem liczba i intensywność opadów były znacznie poniżej normy, czego skutkiem były susza i szybsze rozprzestrzenianie się ognia. 

Niektóre zbiorniki w Pantanal, są przez wyżej położone tereny odcinane od innych, a następnie ulegają zasoleniu. Gdy obserwuje się mokradła z góry, takie jeziora wyraźnie odróżniają się od pozostałych, które bywają tak gęsto zarośnięte, że trudno nawet zgadnąć, że pod zieloną plamą znajduje się woda. Słone zbiorniki nie mają żadnej roślinności. Powody tego zasolenia są bardzo złożone i dopiero niedawne badania naukowców pokazały, że proces ich powstawania był bardzo długi. Dziś sodowe jeziora są bardzo ważne dla badania wczesnych form życia, m. in. ze względu na żyjące w nich ekstremofile, czyli organizmy, które potrafią przetrwać w bardzo trudnych warunkach.

Na naszej planecie niewiele jest już wielkich połaci terenów rządzonych wyłącznie przez siły natury, a nie przez człowieka. Wciąż jednak są miejsca, które przypominają, że wszystko na Ziemi jest częścią misternej układanki, w której każdy element ma ogromne znaczenie. Pantanal całym swoim pięknem pokazuje dlaczego mokradła są jednymi z najbardziej złożonych i wartościowych ekosystemów naszej planety. 

Bibliografia:

1. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2530064418300816 dostęp 10.09.2026
2. https://www.wwf.pl/mokradla-czyli dostęp 8.09.2026
3. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19197468/ dostępn 8.09.2026
4. https://whc.unesco.org/en/list/999/ dostęp 8.09.2026
5. https://www.ramsar.org/ dostęp 9.09.2026