Salwador – brazylijskie miasto pełne niespodzianek

Strona główna / Blog / Miejsca / Salwador – brazylijskie miasto pełne niespodzianek

Trzecie największe miasto Brazylii i jedno z pierwszych założonych przez Europejczyków w Ameryce Południowej. Malowniczo położone na górzystym półwyspie, otoczone przez największą brazylijską zatokę – Bahia de Todos os Santos. To miejsce, w którym przez setki lat mieszały się różne kultury: afrykańska, portugalska i indiańska. Poznajmy Salwador, miasto pełne niespodzianek.  

W 1501 roku, Amerigo Vespucci uczestniczył w kolejnej wyprawie odkrywczej. Tym razem żeglowano wzdłuż lądu, z północy na południe. 1 listopada, w Dzień wszystkich świętych, podróżnik zszedł na ląd nieopodal rozległej zatoki. Nazwał ją Zatoką Wszystkich Świętych (Bahia de Todos os Santos). Pierwszych dekad po odkryciu rejonu Salwadoru dotyczy kilka ciekawych historii i legend. Jedną z najbardziej barwnych postaci, których przygody są niczym brazylijska (sic!) telenowela z akcją osadzoną w XVI wieku jest portugalski żeglarz, Diogo Alvares Correia. Historia jego życia nierozerwalnie związała się z początkami istnienia miasta Salwador. Był on pierwszą osobą europejskiego pochodzenia, która osiedliła się w tym miejscu. Był po trzydziestce, gdy wsiadł na statek płynący do Nowego Świata.

Było to w roku 1509, gdy po Europie krążyły już plotki o nowych lądach i ich bogactwach. Jego statek rozbił się nieopodal dzisiejszego Salwadoru, wskutek czego Diogo pozostał sam pośród rdzennych mieszkańców tych terenów – ludu Tupinambá. To jedna z wielu historii rozbitków, ale niewiele z nich miało tak zaskakujący przebieg. Tupinambá nazwali przybysza Caramuru (oznacza to murenę). Musiał zrobić na nich bardzo dobre wrażenie, ponieważ wkrótce sam wódz plemienia zaproponował Diogo małżeństwo z jego córką. Diogo zwany Caramuru poślubił więc Paraguaçu i przez 20 lat żył razem z ludem Tupinambá. W tym czasie utrzymywał jednak kontakty z Europejczykami, a swoją wiedzę na temat geografii i zwyczajów Indian wykorzystywał do ułatwiania im procesu kolonizacji.

W 1526 popłynął ze swoją żoną do Francji, gdzie ta została ochrzczona. Od tej pory była znana jako Catarina Álvares Paraguaçu lub Catarina do Brasil. Wraz ze swoim mężem i trójką dzieci zapisali się w historii jako pierwsza brazylijska chrześcijańska rodzina. Po widzeniach maryjnych Paraguaçu zainicjowała powstanie kaplicy poświęconej Maryi, Igreja de Nossa Senhora da Graça, gdzie później została pochowana. Oryginalna kaplica popadła w ruinę w XVIII wieku, ale niedługo później została przebudowana i do dziś można ją odwiedzać. Jest ważnym zabytkiem na mapie miasta. 

Kilka lat później Caramuru został bowiem zastępcą i tłumaczem pierwszego generalnego gubernatora Brazylii – Tomé de Sousa. Ten założył miasto Salwador, jednocząc kilka wcześniej powstałych osad. Salwador stał się pierwszą stolicą Brazylii i najważniejszym jej portem, przez który rozwijał się handel niewolnikami i cukrem. Wkrótce Salwador stał się też siedzibą kościoła katolickiego w Brazylii. Miasto pełniło funkcję stolicy do 1763 roku, kiedy przeniesiono ją do Rio de Janeiro. Przez stulecia, aż do zniesienia niewolnictwa w Brazylii w 1888 roku, Salwador był przystankiem na drodze dla milionów niewolników, przywożonych tu do pracy na plantacjach trzciny cukrowej. 

Miasto Salwador dzieli się na Cidade Alta i położone o około 70 metrów niżej Cidade Baixa. Łączy je winda Lacerda, jeden z najbardziej charakterystycznych obiektów aglomeracji. W Dolnym Mieście znajduje się port, fort obronny, targ Mercado Modelo oraz barokowy kościół Igreja de Nossa Senhora da Conceição da Praia. W Mieście Górnym znajduje się z kolei słynna dzielnica Pelourinho, pałac Rio Branco (dawna siedziba gubernatorów), główne place miasta: Praça Thomé de Souza i Praça da Sé oraz kościół Igreja e Convento de São Francisco.

Do najsłynniejszych części miasta należy wspomniane Pelourinho – dzielnica mieszkalna, strategicznie położona na wzgórzu z dobrym widokiem na port. Jej nazwa oznacza “pręgierz” – był on stawiany przez Portugalczyków w wielu miastach epoki kolonialnej. W Pelourinho stanął w XIX wieku. Było to miejsce karania niewolników, przestępców, ale także handlu ludźmi. Po zniesieniu niewolnictwa dzielnicą i jej historią zaczęli interesować się artyści, ale mimo to z czasem Pelourinho zmieniło się w fawelę. W latach 80. XX wieku zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO, a następnie w dużym stopniu zrewitalizowane. Obecnie jest to bardzo ważne miejsce dla lokalnej kultury, chętnie odwiedzane także przez turystów. 

Szacuje się, że spośród 5 milionów ludzi porwanych i sprzedanych do niewoli w Brazylii w czasach kolonializmu, 1 300 000 mężczyzn, kobiet i dzieci trafiło do regionu Bahia. Dziś właśnie tę część kraju zamieszkuje najwięcej Afro-Brazylijczyków. Salwador z kolei jest uważany za miasto z największą liczbą czarnoskórych mieszkańców na świecie poza Afryką. Ponad 80% obecnych mieszkańców Salwadoru jest potomkami Afrykańczyków. Te dane to klucz do zrozumienia niezwykłej energii miasta i jednej z najbarwniejszych kultur na świecie.

Afrykańskie korzenie większości mieszkańców Salwadoru widać na każdym kroku. Wyraziste smaki, energetyczne dźwięki bębnów czy żywiołowa capoeira – we wszystkich tych przejawach kultury widać wpływ Afryki. Przyjrzyjmy się najciekawszym elementom unikalnej tożsamości mieszkańców Salwadoru.

Znakiem rozpoznawalnym miasta jest karnawał – to właśnie w Salwadorze odbywa się największa na świecie impreza uliczna. Każdego roku na Carnaval da Bahia przyjeżdżają setki tysięcy turystów, również z zagranicy. Festiwal rozpoczyna się w czwartek poprzedzający środę popielcową i trwa całych sześć dni. Ulice zapełniają się ludźmi w kolorowych strojach, podążającymi za tríos elétricos – pojazdami z nagłośnieniem muzycznym i sceną. Dominującymi gatunkami muzycznymi są axe (taneczna muzyka brazylijska) oraz wywodzący się z Bahia gatunek samba reggae. Ważnym elementem są bębny, których dźwięk niesie się przez całe miasto.

Tradycję karnawałową w Brazylii zapoczątkowali Portugalczycy. To tam popularne były zabawy uliczne zwane entrudo (czyli wejście – w cieplejszy okres w roku). W Brazylii podczas karnawału bawiły się wszystkie warstwy społeczne – nawet niewolnicy. W połowie XIX wieku – pod naciskiem Kościoła – zakazano zabaw ulicznych. Nie powstrzymało to jednak mieszkańców przed organizacją kolejnych imprez, choć na wiele lat społeczeństwo podzieliło się: bogaci brali udział w balach karnawałowych, a biedni bawili się na ulicach. Dziś Carnaval da Bahia to niezwykle barwne, jednoczące święto, podczas którego wszyscy mogą dać się ponieść udzielającej się, uniwersalnej radości i energii.

Na niesamowity tygiel kulturowy Salwadoru składają się też wierzenia jego mieszkańców. Według statystyk większość z nich wyznaje katolicyzm, jednak jest to tylko część prawdy. Mówi się, że “choć 90% mieszkańców to katolicy, 110% to wyznawcy candomblé”. To religia pochodząca z zachodniej Afryki, która jest dziś ważnym elementem brazylijskiego dziedzictwa kulturowego. Nie wyklucza równoczesnego wyznawania innych religii – dlatego dane statystyczne mogą być mylące. Wpływy tych wierzeń są widoczne nie tylko w życiu religijnym, ale również w muzyce, tańcu, sztuce i tradycjach Bahii. W Salwadorze candomblé pozostaje jednym z najbardziej widocznych śladów afrykańskiego dziedzictwa kulturowego i przypomina o wielokulturowych korzeniach brazylijskiego społeczeństwa. 

Candomblé to afroamerykańska religia, która rozwinęła się przede wszystkim w Brazylii, a jej szczególnie ważnym ośrodkiem jest region Bahia i sam Salwador. Ludzie, których łapano w Afryce i sprzedawano w Ameryce Południowej jako niewolników, nie wyrzekali się swoich wierzeń i kultywowali swoje tradycje w tajemnicy, nawet mimo oficjalnych zakazów. Przez kilkaset lat candomblé rozwijało się obok kultury katolickiej, co doprowadziło do powstania charakterystycznego synkretyzmu religijnego. Do panteonu duchów dołączyli niektórzy święci kościoła katolickiego.

W centrum wierzeń candomblé znajdują się duchy związane z różnymi siłami natury i sferami ludzkiego życia. Istotną rolę odgrywa także wiara w najwyższego boga, występującego pod różnymi nazwami. Charakterystycznym elementem candomblé jest przekonanie o możliwości kontaktu świata ludzi ze światem duchowym za pośrednictwem kapłanów i kapłanek. Praktyki religijne odbywają się w świątyniach, przypominających małe domy lub w wydzielonych przestrzeniach. Takich terreiros jest w Salwadorze ponad 1000. Kluczowy jest rytuał zwany toque, na który składają się przygotowania oraz celebracja. W przygotowaniach biorą udział wyłącznie kapłani, kapłanki i wybrane osoby. Kulminacją jest rodzaj mszy czy też przyjęcia, która może trwać nawet kilkanaście godzin. Uczestnicy są ubrani w jasne kolory – ciemne przyciągają złe moce. Tańczą, śpiewają, uderzają w bębny i składają ofiary ze zwierząt. Według wierzeń, podczas transu, kapłanów i/lub kapłanki opanowują duchy. Co ciekawe, w takiej ceremonii mogą wziąć udział turyści!

Wiele osób uważa, że kuchnia Salwadoru jest najciekawszą i najsmaczniejszą w całej Brazylii. Do dziś stanowi wyjątkowe połączenie lokalnych produktów, intensywnych przypraw oraz afrykańskich, indiańskich i portugalskich tradycji kulinarnych. W kuchni regionu często pojawiają się olej palmowy, mleko kokosowe, krewetki i inne owoce morza, a także kolendra, fasola, papryka, cebula i czosnek. 

Jednym z najbardziej charakterystycznych dań jest moqueca – gęsta zupa z ryb lub owoców morza, z dodatkiem warzyw, mleka kokosowego i oleju palmowego. Potrawę tradycyjnie podaje się z ryżem. Dzięki połączeniu delikatnych składników z intensywnymi przyprawami moqueca doskonale oddaje charakter kuchni wybrzeża. 

Kolejną specjalnością jest vatapá. To gotowane puree składające się z wielu składników: suszonych i świeżych krewetek, ryb, orzechów nerkowca, orzeszków ziemnych, cebuli, fasoli, mleka kokosowego, imbiru i fasoli. Vatapá często stanowi nadzienie acarajé, tworząc jedno z najbardziej charakterystycznych połączeń smakowych kuchni Salwadoru. 

Z kolei acarajé to prawdopodobnie najbardziej rozpoznawalna przekąska w tym regionie. To smażone w oleju palmowym kulki przygotowane z ciasta z fasoli, najczęściej podawane z vatapá, krewetkami i pikantnym sosem. Acarajé można kupić na ulicznych straganach, gdzie sprzedają je baianas – kobiety ubrane w charakterystyczne, tradycyjne stroje. To unikalny element krajobrazu miasta. Jedzenie pachnącego acarajé zaraz po zakupie na ulicznym stoisku to jedna z rzeczy, które koniecznie trzeba zrobić w Salwadorze! 

W lokalnej kuchni ważne miejsce zajmuje również carurú, czyli krewetki z pikantnym sosem i okrą. Na stołach często pojawiają się różnego rodzaju ryby i owoce morza, co nie dziwi w nadmorskim mieście. Najlepszymi miejscami, by zetknąć się z tymi smakami, są nie tylko restauracje, lecz także targowiska i uliczne stragany. Salwador jest świetnym celem podróży dla osób, które lubią nowe smaki, kuchnię fusion oraz street food.

Capoeira jest jednym z najbardziej charakterystycznych elementów brazylijskiego dziedzictwa kulturowego. Łączy w sobie sztukę walki, taniec, grę na instrumentach i śpiew. Jej początki są bezpośrednio związane są z afrykańskimi niewolnikami przywożonymi do Brazylii. Praktykowanie capoeiry stanowiło dla nich nie tylko formę aktywności fizycznej, lecz także sposób podtrzymywania poczucia własnej odrębności kulturowej. Centralnym elementem capoeiry jest roda, czyli krąg, w którym odbywa się jogo – walkę dwóch uczestników. Pozostali uczestnicy śpiewają i grają na instrumentach. Szczególne znaczenie ma berimbau – jednostrunowy instrument muzyczny. W zależności od rytmu, nadawanego przez berimbau walka może być spokojna albo dynamiczna, z wykorzystaniem uników, kopnięć i figur akrobatycznych.  

Capoeira pozostaje częścią dziedzictwa Bahii i jednym z symboli kultury afro-brazylijskiej. Jej znaczenie wykracza jednak poza sam Salwador – praktyka ta rozprzestrzeniła się na inne regiony Brazylii i poza jej granice. UNESCO wpisało „Capoeira circle” na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości. Organizacja podkreśla tym samym znaczenie capoeiry jako żywej tradycji, przekazywanej z pokolenia na pokolenie. Rytm berimbau, śpiew, ruch i wspólnota tworzą razem formę ekspresji, która łączy historię afrykańskiej diaspory z tożsamością współczesnej Bahii. 

Salwador jest miejscem, które nie daje się łatwo zaszufladkować. To miasto kontrastów, w którym kolonialna przeszłość spotyka się z żywą, współczesną kulturą, a historia jest obecna nie tylko w zabytkowych kościołach i uliczkach Pelourinho, lecz także w sztuce, zwyczajach i religii. Candomblé, capoeira, karnawał czy charakterystyczna kuchnia – wszystkie te elementy mozaiki kulturowej miasta to dowody na to, że tradycje mogą przetrwać stulecia i stać się fundamentem nowej, wielokulturowej tożsamości.

Bibliografia:

1. https://www.britannica.com/place/Salvador-Brazil dostęp 15.09.2026
2. https://en.wikipedia.org/wiki/Afro-Brazilians dostęp 15.09.2026
3. https://www.nationalgeographic.com/travel/article/inside-guide-salvador-cradle-brazils-afro-brazilian-heritage dostęp 15.09.2026
4. https://ich.unesco.org/en/RL/capoeira-circle-00892 dostęp 15.09.2026
5. https://www.national-geographic.pl/traveler/kierunki/brazylia-kaplani-afryki/ dostęp 15.09.2026