Ajurweda – sekret długowieczności

Strona główna / Blog / Kultura / Ajurweda – sekret długowieczności

W trakcie podróży do jednego z azjatyckich krajów, mój przyjaciel musiał udać się do lekarza. Po zbadaniu i przeprowadzeniu wywiadu medycznego doktor zalecił terapię. Było nią jedno słowo „balans”. Choć wówczas skwitowaliśmy to śmiechem, im dłużej się nad tym zastanawialiśmy, tym bardziej przyznawaliśmy lekarzowi rację. Zwykle oczekujemy, że wyleczy nas jakąś magiczna tabletka, podczas, gdy siła uzdrowienia często tkwi w równowadze, w której musimy utrzymywać nasze ciało i umysł, aby funkcjonowały prawidłowo. Właśnie równowaga jest podstawą filozofii ajurwedy. 

To jeden z najstarszych na świecie systemów medycznych. Narodziła się w Indiach ponad 5000 lat temu. Dziś jest szeroko praktykowana w tym kraju, a także w Nepalu oraz na Sri Lance. Zdobywa też coraz więcej entuzjastów na całym świecie. Już sama nazwa naprowadza nas na trop jej głównego zainteresowania. W sanskrycie „ayu’ oznacza 'życie’, a ’veda’ wiedzę. Co oznacza, że ajurweda jest po prostu nauką o życiu człowieka, zarówno w kontekście zdrowia jego ciała, jak i duszy, a także tego jak wpływa na niego otoczenie.

Im bardziej pochłania nas współczesny świat, z jego materializmem i niezliczonymi bodźcami, które sprawiają że żyjemy coraz bardziej intensywnie, tym bardziej zapominamy o dbaniu o siebie. Szybkość życia sprawia, że coraz bardziej czujemy się wyczerpani i pełni napięcia. Choroby cywilizacyjne, takie jak otyłość czy depresja stają się naszą codziennością. Ajurweda uczy, że nasz nastrój wynika z tego jak traktujemy nasze ciało, i odwrotnie – nasze ciało daje nam znaki w postaci różnych chorób, gdy źle traktujemy naszego ducha. Również medycyna konwencjonalna zauważa tę zależność.

Sri Lanka, Indie i inne kraje czerpiące wiedzę ze starożytnych koncepcji, łączą naukę z filozofią i wierzeniami. Według ajurwedy człowiek jest lustrem natury i skupia w sobie pięć jej żywiołów: przestrzeń, powietrze, ogień, wodę i ziemię. Każdy z nich odpowiada za konkretne emocje i części ciała, np. przestrzeń za drogi oddechowe i lęki, ogień za trawienie i złość, a woda za wszystkie płyny w organizmie, pragnienie i miłość. Pięć żywiołów tworzy trzy doshe – podstawowe bioenergie, które definiują to, kim jesteśmy i czego potrzebujemy. Każdy człowiek zawiera w sobie je wszystkie, ale w różnych proporcjach. I właśnie w zachowaniu tych proporcji tkwi sekret zdrowia, dobrego samopoczucia i długowieczności. Jeżeli ten indywidualny kod zostaje zaburzony, człowiek zaczyna chorować, a jego równowaga psychiczna ulega zachwianiu.

Jest bardzo mocno powiązana z hinduską ideą siły życiowej, znanej jako prana. To ona odpowiada za komunikację pomiędzy wszystkimi komórkami. Gdy vata jest w równowadze czujemy radość i lekkość, gdy jest zaburzona odczuwamy lęk i nerwowość. Osoby, których dominującą doshą jest vata lubią żyć intensywnie, są twórcze i potrzebują ciągłych zmian. Zaburzenie energii vata powoduje problemy nerwowe, niepokój i hiperaktywność umysłu, problemy dermatologiczne, trawienne i osłabienie. Na zachowanie równowagi vata dobrze wpływają rozgrzewające, wilgotne potrawy i ciepłe powietrze (wskazane jest np. korzystanie z łaźni parowych).

To energia niezbędna do przetwarzania bodźców, które odbieramy przez zmysły. Odpowiada za wszystkie przemiany jakie zachodzą w naszym organizmie, dlatego osoby z silną energią pitta mają bardzo dobry metabolizm i silny apetyt. Są też zwykle inteligentne, mają zdolności organizacyjne i przywódcze. Ciężko znoszą porażki, łatwo ulegają stresowi. Wysokie temperatury jeszcze bardziej podgrzewają ognisty temperament pitty, przez co staje się ona krytyczna wobec innych, zazdrosna, a nawet agresywna. Chłodzą ją surowe potrawy, cytrusy, unikanie soli i ostrych przypraw, oraz aktywność fizyczna w chłodnych porach dnia.

Dzięki niej jesteśmy w stanie przebaczać, przywiązywać się, odpowiada za naszą pamięć i odporność. Zdominowana jest przez żywioły ziemi i wody. Kaphę łatwo rozpoznać po silnej budowie ciała, zdrowych włosach, a także tendencji do nadwagi w przypadku zaburzenia równowagi bioenergii. Osoby z przewagą kaphy mają zwykle problem z porannym wstawaniem, a ich funkcjonowanie poprawia się w drugiej połowie dnia. Są spokojne, troskliwe i cierpliwe, dobrze czują się w otoczeniu natury. Jej zaburzenie może prowadzić do cukrzycy, chorób związanych z wodą w organizmie (np. problemy z zatokami). Jednymi ze sposobów na zachowanie równowagi kaphy jest uprawianie sportów, unikanie nabiału i tłustych potraw.

Mówi się, że w przeciwieństwie do współczesnej medycyny, która skupia się na leczeniu chorób, ajurweda działa w myśl zasady, że łatwiej zapobiegać chorobom, niż je leczyć. Opiera się o szereg zasad dotyczących diety, dbałości o aktywność fizyczną i równowagę emocjonalną. Nie znaczy to jednak, że ajurweda nie radzi sobie tam, gdzie jest np. wymagana interwencja chirurgiczna. Wręcz przeciwnie, istnieje gałąź ajurwedy – Shalya Tantra, która zajmuje się tą dziedziną medycyny. Zresztą już pierwszy znany tekst ajurwedyjski Sushruta Samhita zawierał opisy operacji na jamie brzusznej, mózgu, operacji plastycznych, cesarskiego cięcia czy nastawiania złamanych kości.

Co ma Hipokrates do ajurwedy? Zaraz się przekonacie! Jednym z jego odkryć naukowych była teoria czterech humorów ściśle powiązanych z żywiołami. Były to: czarna i żółta żółć, krew i flegma. Hipokrates uważał, że ludzkie ciało składa się z nich wszystkich, a o idealnym zdrowiu decyduje zachowanie ich w równowadze. Wierzył, że umysł i ciało idą w parze. Jedno wpływa na drugie. Zwolennicy Hipokratesa z tzw. szkoły Peripatetic głosili, że przewaga jednego z humorów decyduje o temperamencie danej osoby. Znajome, prawda?

Podróż na Sri Lanke może być okazją do wglądu w siebie, potrzeby własnego organizmu i znalezienie harmonii. Sprzyja temu nie tylko bogactwo przyrody, w której można znaleźć ukojenie, ale przede wszystkim głęboka tradycja praktykowania ajurwedy. Przyjmuje się, że nauki ajurwedy pojawiły się na wyspie w III w p.n.e. wraz z buddyzmem, choć prawdopodobnie dawna medycyna syngaleska i indyjska przenikały już znacznie wcześniej. Rdzenna medycyna jest dziś tak istotnym elementem życia Lankijczyków, że doczekała się nawet własnej ustawy regulującej edukację (ajurweda na Sri Lance nauczana jest na poziomie akademickim) czy opiekę nad badaniami naukowymi i klinicznymi potwierdzającymi skuteczność starożytnych praktyk. Departament Ajurwedy działa w obrębie Ministerstwa Zdrowia, a zarządza nim Komisarz Generalny ds. Ajurwedy.

Jak widzicie wielowiekowa mądrość i tradycyjna medycyna na Sri Lance traktowane bardzo poważnie. Jedną z priorytetowych spraw jest także zakładanie i utrzymywanie szpitali ajurwedyjskich, aptek i centrów odnowy biologicznej. Z takich miejsc mogą korzystać nie tylko mieszkańcy Sri Lanki, ale także turyści. Medycyna tradycyjna zyskuje poparcie specjalistów na całym świecie. W 2002 r. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) opracowała strategię rozwoju medycyny naturalnej, doceniając ją w międzynarodowym środowisku naukowym. Uznano, że metody takie jak m.in. medytacja, aromaterapia, homeopatia i ajurweda powinny wzbogacić doświadczenia medycyny Zachodu.

Podczas wizyty, lekarz medycyny ajurwedyjskiej przeprowadza pogłębiony wywiad dotyczący naszego sposobu życia, problemów zdrowotnych i samopoczucia. Na podstawie dokładnego badania pulsu, obserwacji ciała, a także często analizy wydzielin, zbiera kompleksowe informacje potrzebne do opracowania indywidualnego planu przywracania lub utrzymania zdrowia. Taki plan koncentruje się przede wszystkim na określeniu unikalnej kombinacji trzech dosh w organizmie i ich równowadze. Lekarz ajurwedy zaleci zmiany w diecie i stylu życia. Może zaproponować jogę lub techniki medytacyjne, a także specjalne rytuały ajurwedyjskie. Typowe zabiegi ajurwedy na Sri Lance obejmują:

Abhyanga – czyli, relaksujący masaż olejami w celu oczyszczenie organizmu z toksyn, poprawę krążenia oraz zrelaksowanie mięśni i umysłu. 

Shirodhara – to typowy dla ajurwedy zabieg polegający na wylewaniu gorącego oleju na czoło, co ma zbawienny wpływ na układ nerwowy, pomaga w walce z bezsennością i stresem.

Panchakarma – jest procesem detoksykacji organizmu. W zależności od potrzeb pacjenta może trwać od kilku dni do kilku tygodni. Ważne w nim są kąpiele lecznicze i inhalacje z ziół takich jak aloes, neem, kurkuma czy zioła adaptogenne.

Ajurweda na Sri Lance mogła rozwinąć się między innymi dzięki bogactwu roślin leczniczych rosnących na wyspie. Tradycja ich stosowania znana jest od pokoleń. Lankijczycy znają zastosowanie poszczególnych roślin i wiele z nich uprawiają na własne potrzeby. Ziołolecznictwo na Sri Lance dzieli rośliny lecznicze na dwie grupy: rozgrzewające i chłodzące, w oparciu o ich reakcje fizjologiczne po ich spożyciu. Podobnie w Tradycyjnej Medycynie Chińskiej właściwości yin i yang określane są jako przeciwstawne energie ciepła i zimna, a ich harmonia uznawana jest za niezbędną dla zachowania równowagi w ciele człowieka.

Wedle nauki ajurwedy zioła chłodzące stosowane są w przypadku chorób związanych z brakiem równowagi pitty (np. Coccinia grandis stosowana jest przy cukrzycy) i mają właściwości antyoksydacyjne. Rozgrzewające zioła stosuje się natomiast w celu zwiększenia aktywności energii vata lub kapha. Także przyprawy na Sri Lance traktowane są nie tylko w celu poprawienie smaku potraw, ale i leczniczo. Uważa się, że cynamon obniża poziom cukru we krwi, kurkuma i goździki mają właściwości przeciwzapalne, a kardamon poprawia trawienie i obniża ciśnienie krwi. Sri Lanka nie bez powodu nazywana jest „Wyspą Przypraw” lub „Wyspą Cynamonową”, a w specjalnych ogrodach przypraw w okolicach Matale można bliżej zapoznać się z ich właściwościami.

Znany slogan „jesteś tym, co jesz”, w ajurwedzie nabiera nowego znaczenia. Nie wystarczy już tylko jeść, to co powszechnie uznaje się za zdrowe, ale przede wszystkim to, co jest odpowiednie dla naszego typu organizmu, dbając o równowagę dosha. W tym krótkim artykule nie jesteśmy w stanie objąć całej wiedzy ajurwedy na temat żywienia, o której powstały przecież całe książki. Skupimy się na najważniejszych zasadach. W diecie ajurwedyjskiej wybór potrawy, dobrej dla nas w danym momencie, zależy od jej smaku, konsystencji, a także właściwości rozgrzewających lub chłodzących.

Nie powinno się spożywać gorących i pikantnych potraw latem, a surowych warzyw, potraw zimnych i mlecznych zimą. Ważne jest skupienie się na posiłku i nierozpraszanie rozmową czy oglądaniem telewizji, dokładne przeżuwanie i nieprzejadanie się. Dzień powinno się zacząć od szklanki ciepłej wody, za to podczas posiłków należy unikać płynów. Najlepsze są sezonowe warzywa i owoce, mające najwięcej wartości odżywczych. Jak widzicie, są to zasady powszechnie znane w dietetyce.

Ajurweda rozróżnia 6 smaków, z których każdy wysyła inną informację do mózgu, a tym samym ma inny wpływ na komórki całego ciała i jego funkcjonowanie. Przykładowo smak słodki poprawia jakość cery, skóry i włosów, ale jego nadużywanie może powodować otyłość, lub np. kaszel. Smak słony ułatwia trawienie, ale w zbyt dużej ilości zaburza gospodarkę elektrolityczną w organizmie. Jak wiedziecie, wszędzie najważniejsze jest zachowanie równowagi. Dla zdrowia umysłu mają znaczenie trzy guny: sattwa, rajas i tamas. One również odnoszą się do żywienia. Potrawy sattwiczne, takie jak gotowane na parze warzywa czy soki owocowe, powinno się jeść rano. Służą pobudzeniu energii. Rajas, z kolei wpływa na nasze zdolności twórcze i jasność umysłu.

Potrawy rajasowe, zwykle mocno przyprawione, słone i gorące powinno się jeść w ciągu dnia. Tamas jest źródłem dobrego snu. Do potraw tamasowych zalicza się ciemne mięsa i tłusty ser. Jeszcze większe znaczenie niż samo jedzenie ma to, jak je trawimy. Nie pomogą nawet najświeższe i najbardziej jakościowe produkty jeżeli nasz organizm ich nie strawi. W ajurwedzie za tę zdolność odpowiada agni, czyli „ogień trawienny”. Zaburzenie agni prowadzi do powstania ama, czyli szkodliwych substancji prowadzących zaburzenia ojas (wigoru) i w rezultacie do chorób. Ajurweda za szkodliwe w nadmiarze produkty uważa mięso, ryby, ser, oraz produkty przetworzone. Naprawieniu ojas służą migdały, miód, sezam, owoce i ryż. Odzwierciedleniem wielu zasad ajurwedy dotyczących żywienia jest kuchnia Sri Lanki.

Podobnie jak to, co jemy, ważne jest dla nas jak oddychamy. Patrząc na drzewo zwykle widzimy element krajobrazu lub materiał, z którego można wykonać stół lub napalić nim w kominku. Natomiast drzewa są przede wszystkim naszymi płucami. Ajurweda olbrzymi nacisk kładzie na więź z przyrodą, przebywanie w niej i czerpanie z niej życiodajnej energii. Prawidłowe oddychanie jest równie ważne. Pranajamę („prana” oznacza energię życiową, „ayama” kontrolę), czyli praktykę uważnego oddychania wykorzystuje zarówno ajurweda, jak i joga.

Odpowiednie ćwiczenia pomagają poprawie samopoczucia, zwiększeniu energii i redukcji stresu. Istnieją różne techniki regulacji oddechu. Nadi Sodhana, polegająca na naprzemiennym oddychaniu nozdrzami, oczyszcza kanały energetyczne, Ujjayi pomaga uspokoić umysł, a Bhastrika wzmacnia płuca. Podobnie jak skupienie się na oddechu, również medytacja uczy nas dyscypliny i wzmacnia świadomość naszego ciała. Ośrodki ajurwedy na Sri Lance często zalecają medytację w naturze, która ma wyjątkowo uzdrawiającą moc. Również buddyjskie sanktuaria oferują praktyki medytacyjne, dzięki czemu wakacje na Sri Lance mogą być pełne wzbogacających przeżyć kulturowych i duchowych.

Z ajurwedą jest jak z jedzeniem. Warto jej doświadczać w miejscu, w którym wyrosła. Wówczas „karmi” nas najlepiej. Ale jakie praktyki ajurwedyjskie możemy wdrożyć w łatwy sposób w domu, po powrocie z wyprawy na Sri Lankę lub z Indii? Oto kilka wskazówek:

• Żyj zgodne z naturą. Zwróć uwagę na harmonię z własną naturą, czyli doshą. Wyrób sobie nawyk chodzenia na samotne spacery do lasu lub nad rzekę. Słuchaj przyrody, i ćwicz uważność. Energetyczny spacer poprawia metabolizm i dotlenia organizm.
• Ajurweda zaleca bardzo wczesne wstawanie, kiedy powietrze wypełnia życiodajna energia vata. Na Sri Lance codzienną praktyką jest poranne celebrowanie pudży, jeszcze przed wschodem słońca.
• Po przebudzeniu wypij szklankę ciepłej wody. To pobudzi i nawodni organizm po nocy.
• Naucz się wykonywać samodzielny masaż olejami, który poprawi krążenie krwi i wyciszy umysł. Koniecznie po masażu bierz prysznic, który zadziała oczyszczająco i odświeżająco.
• Stosuj regularne pory posiłków.
• Usuwaj z ciała toksyny i produkty przemiany materii. Tak, codzienna kupa jest nie mniej ważna jak medytacja.
• Dziel się miłością i przyjemnością. Ajurweda uważa seks za potężną siłę twórczą, ale i w tej materii zaleca umiar.
• Dbaj o jakość i długość snu. Przed położeniem się spać możesz wypić gorące mleko z imbirem, kardamonem i kurkumą.

Ajurweda to fascynująca, ale i niezwykle bogata dziedzina wiedzy. Jest jak podróż w głąb siebie w poszukiwaniu własnej mocy, uzdrawiającej energii i samoświadomości. Uczy uważności w obserwowaniu otoczenia oraz tego, jak ono wpływa na nasze ciało. Idealnym miejscem na pierwsze spotkanie z ajurwedą jest Sri Lanka. Podróż na Wyspę Cynamonową, specjalne rytuały i lecznicze praktyki ajurwedyjskie mogą pomóc wejść głębiej w relacje z naturą i samym sobą.

(A jak najlepiej podróżować na Sri Lance? Oczywiście słynnym pociągiem!)