Najdziksze miejsce na Ziemi – Amazonia i jej skarby

Strona główna / Blog / Miejsca / Najdziksze miejsce na Ziemi – Amazonia i jej skarby

Puszcza amazońska to jeden z najbardziej niezwykłych ekosystemów na naszej planecie. Ten ogromny, wilgotny las równikowy rozciąga się na terenie dziewięciu krajów Ameryki Południowej. Zajmuje powierzchnię większą od całej Europy Zachodniej. To tutaj, pod zielonym sklepieniem drzew, kryje się fascynujący świat. Tysiące gatunków roślin i zwierząt, spośród których wiele nie występuje w żadnym innym miejscu na Ziemi. Amazonia tętni życiem od korony drzew po leśne poszycie, a jej mieszkańcy – zarówno ludzie, jak i zwierzęta – od wieków dostosowują się do trudnych warunków dżungli. Choć często nazywana „zielonymi płucami Ziemi”, puszcza amazońska jest czymś więcej niż tylko rezerwuarem tlenu. To bijące serce planety, bez którego życie, jakie znamy, byłoby znacznie uboższe. Wiedza o Amazonii dla większości z nas ogranicza się do kilku frazesów. Pod nimi kryje się masa ciekawostek oraz niezmierzone bogactwo przyrodnicze i kulturowe. Amazonka i jej dorzecze to fenomen, o którym warto wiedzieć więcej.

Na początek dobrze jest wiedzieć, że Amazonia i puszcza amazońska to nie to samo. Amazonia jest nazwą regionu geograficznego obejmującego około 7 milionów km². Rozciąga się nie tylko na terenie Niziny Amazonki. Obejmuje także częściowo Wyżynę Brazylijską i Wyżynę Gujańską – obie stanowią jej północny fragment. Sam las deszczowy zajmuje większość obszaru Amazonii – koło 5,5 miliona km² i pokrywa 60% terytorium Brazylii. Pozostałe kraje porośnięte puszczą to Peru, Kolumbia, Wenezuela, Ekwador, Boliwia, Gujana, Surinam i Gujana Francuska. Las tropikalny w Amazonii stanowi ponad 50% lasów deszczowych na Ziemi. W dodatku jest naprawdę wyjątkowym ekosystemem, jedynym tak bogatym na naszej planecie. Mogłoby się wydawać, że Amazonia ma dużo wspólnego z innymi lasami równikowymi w Azji i Afryce. I tu niespodzianka: tylko około 10% występujących w nim gatunków jest wspólna z lasami równikowymi na innych kontynentach.

W 1542 roku, podczas pierwszej wyprawy do Amazonii, siły dowodzone przez de Orellanę stoczyły bitwę z miejscowym plemieniem. Według relacji konkwistadora, po stronie autochtonów walczyły także kobiety, co przeciętnemu Europejczykowi w XVI wieku nie mieściło się w głowie. Francisco de Orellana skojarzył ten fenomen ze znanym z mitologii greckiej narodem Amazonek – walecznych kobiet. Po jego wyprawie rzekę opisywano jako “rzekę Amazonek”. Druga teoria mówi, że nazwa rzeki pochodzi od błędnego tłumaczenia słowa amacunu („niedźwiedź wodnych chmur”), które również miało się upowszechnić po wyprawie Hiszpanów. 

Oglądana na zdjęciach satelitarnych Amazonka na wielu odcinkach bardziej przypomina sieć rzek niż jedną, wielką rzekę. Nic dziwnego – ma ponad dwieście dopływów, a jej wygląd wciąż ulega transformacjom. Szerokość rzeki w środkowym biegu dochodzi do 20 km, a w okolicy ujścia – wraz z wyspami – osiąga nawet 150 km! Dla porównania Wisła w Warszawie ma szerokość maksymalnie 1 km, a Odra w najszerszym punkcie – 6 km. Co więcej, Amazonka wylewa dwa razy w roku, więc jej szerokość w wielu miejscach jest zmienna. Między innymi z tego powodu nad rzeką nie ma żadnych mostów. W tych warunkach zbudowanie stabilnego mostu nie jest możliwe. Mieszkańcy Amazonii są przyzwyczajeni do korzystania ze statków, łódek i innych środków transportu wodnego. 

Ogrom Amazonki jest trudny do wyobrażenia. Masa wody, którą Amazonka wlewa do Oceanu Atlantyckiego powoduje wysłodzenie wody morskiej na oceanie nawet 700 km od ujścia. Gdyby na mapie przekleić Polskę obok ujścia Amazonki to słodka woda byłaby na terenie całego naszego kraju. Znając te fakty łatwiej jest zrozumieć jak przepastną rzeką jest Amazonka i dlaczego w przeszłości tak trudno było ją poznawać. Dla wielu podróżników problemem było też wyodrębnienie głównego biegu rzeki. Z tego samego powodu wielu trudności nastręczało zmierzenie długości Amazonki. Dziś najczęściej podaje się wartości między 6400 a 7400 kilometrów. Jeśli górna liczba jest prawdziwa, Amazonka plasuje się na pierwszym miejscu jako najdłuższa rzeka na świecie. Drugi w kolejności jest Nil. Takich rekordów rzeka ma zresztą sporo: największe dorzecze na świecie, największe zasoby wodne, największy przepływ wody oraz – oczywiście – największe lasy tropikalne porastające jej dorzecze. 

Amazonia, mimo że jest trudnym dla człowieka miejscem do życia, jest zamieszkiwana co najmniej od 11 tysięcy lat. Wskazują na to m. in. odkrycia z Caverna da Pedra Pintada (Jaskini Malowideł), znajdującej się na południe od Amazonki. Znaleziono w niej wielkie archeologiczne skarby – najstarsze dla obu Ameryk malowidła i gliniane naczynia. Te odkrycia zaskoczyły archeologów, ponieważ przez długi czas uważano, że ludy, które przywędrowały do Ameryki Południowej z północy, długo przemieszczały się zachodnią częścią kontynentu, wzdłuż Andów.

Tymczasem Caverna da Pedra Pintada znajduje się w sercu puszczy amazońskiej. To wskazywałoby na to, że przybysze powoli i systematycznie zaludniali Amazonię. Skoro dziś dżungla jest niebezpiecznym miejscem, możemy sobie wyobrazić ile zagrożeń czyhało w niej na ówczesnych ludzi. Mimo to, osiedlało się ich w dorzeczu Amazonki coraz więcej. Przypuszcza się, że w roku 1500 – tuż przed pierwszymi podbojami Europejczyków – w Amazonii mogło mieszkać 5 milionów ludzi. Niektóre obliczenia mówią nawet o 8 milionach. Ich osady były rozsiane na wybrzeżu oraz w głębi lądu. Po przybyciu europejskich najeźdźców, populacja autochtonów zaczęła spadać. Około roku 1900 wynosiła już tylko milion, a do lat 80. spadła do 200 tysięcy.

Niesamowite w Amazonii jest to, że nawet współcześnie żyją tam ludy, które nie znają cywilizacji. Ich codzienność zapewne bardzo nie różni się od tego, jak żyli ich przodkowie. Co jakiś czas media donoszą o kolejnej małej wiosce odkrytej przez przelatujące nad nią samoloty. Dzięki takim przypadkowym odkryciom wiemy już o istnieniu licznych plemion, które mieszkają w dżungli, w krytych słomą chatach. Autochtoni polują i uprawiają niektóre rośliny, na przykład kukurydzę i banany. Zetknięcie się z cywilizacją to dla nich przede wszystkim zagrożenia, takie jak nielegalne rybołówstwo, spław drewna, hodowla bydła i przemyt narkotyków. 

Selwa to najbardziej zróżnicowany biologicznie region na Ziemi. Istnienie lasu tropikalnego jest warunkowany wilgotnym klimatem równikowym. Charakteryzuje się on brakiem pór roku – średnia temperatura w każdym miesiącu przekracza 20 stopni Celsjusza. Zwykle utrzymuje się na poziomie 25-27 stopni. Drugą ważną cechą tego klimatu jest wysoka suma rocznych opadów. Jest więc ciepło i wilgotno przez cały rok. To sprawia, że w Amazonii możliwy jest rozwój niesamowitej liczby gatunków roślin i zwierząt. Liczba gatunków samych drzew rosnących w puszczy amazońskiej oscyluje wokół 16 tysięcy. 

Puszczę amazońską dzielimy na piętra. Górne piętro to korony najwyższych drzew – zwykle od 45 do 55 metrów. To miejsce, które jest najbardziej wystawione na działanie promieni słonecznych oraz na wiatr. Zamieszkują je duże ptaki drapieżne, takie jak harpia wielka. 

Następne piętro to korony niższych drzew (wysokość około 35-45 metrów). Drzewa rosną gęsto, dzięki czemu korony stanowią dość zwarty system i stanowią doskonałe miejsce do życia dla wielu gatunków roślin i zwierząt. To właśnie tam mieszka większość ptaków, gadów i ssaków. Drzewa porastają mchy, porosty i charakterystyczne dla dżungli pnącza. Mnóstwo zwierząt spędza na tym piętrze zdecydowaną większość życia. 

Kolejnym piętrem lasu jest poszycie. Wysokie drzewa rosną na tyle gęsto, że do tej warstwy dociera tylko 1% światła słonecznego. Występuje tu niesamowita ilość owadów, które żywią się obumarłymi roślinami i padliną. 

Liczba gatunków zwierząt i roślin zamieszkujących puszczę amazońską może przyprawić o zawrót głowy. Jednak by zrozumieć to bogactwo bioróżnorodności warto przytoczyć choć kilka z nich. Zacznijmy od tego, że 1 na 10 gatunków zwierząt na świecie żyje właśnie w Amazonii. Co piąty gatunek ptaków i ryb występujący na Ziemi to także mieszkaniec Selwy. W puszczy mieszka 427 gatunków ssaków, 378 – gadów, 378 – gadów, 1294 – ptaków, 428 – płazów i 2,5 miliona gatunków owadów. Królestwo roślin jest również niezwykle bogate – to 40 tysięcy gatunków roślin. Na jeden kilometr kwadratowy puszczy amazońskiej przypada ponad 90 tysięcy (!) ton roślin. 

Znając te dane można z łatwością zrozumieć, że nawet powierzchowne przedstawienie mieszkańców puszczy amazońskiej byłoby dobrym materiałem na doktorat (a może i habilitację). Jest bardzo prawdopodobne, że wśród zwierząt Amazonii jest co najmniej kilka takich, o których nigdy nie słyszałaś/eś (chyba, że jesteś biolożką/biologiem!). Warto wymienić na przykład tamarynę cesarską – ssaka naczelnego charakteryzującego się długimi, białymi wąsami. Po łacinie zwana jest Saguinus imperator, a cesarskość w nazwie wzięła się od… uderzającego podobieństwa do cesarza Wilhelma II. Innym ciekawym zwierzęciem jest drzewowłaz niebieski, po angielsku zwany blue poison dart frog – rodzaj żaby o niezwykłym, intensywnym ubarwieniu. Na skórze ma gruczoły, przy pomocy których wydziela trujące alkaloidy.

W puszczy mieszka także uakari czerwono-biały, ssak naczelny o niezwykłym pysku, przypominającym czerwoną maskę. Gady reprezentuje cała masa jaszczurek, a także imponujący legwan zielony oraz dorastający nawet do czterech metrów kajman czarny. Spośród drapieżników zamieszkujących puszczę na pewno warto wymienić jaguara, pumę, piranię, słynnego przedstawiciela podrodziny boa – anakondę, a także węgorza elektrycznego, który w sytuacji zagrożenia może wytworzyć prąd o napięciu 600V. W Amazonii mieszkają także wampiry, czyli rodzaj nietoperzy, które żywią się krwią innych zwierząt. Wampiry polują w nocy i często ich atak pozostaje niezauważony. To dlatego, że mają bardzo ostre zęby, a w ich ślinie znajdują się substancje znieczulające. Nie wszystkie zwierzęta budzą jednak postrach – w Amazonii mieszkają także delfiny rzeczne, wydry olbrzymie, leniwce, kapucynki, tapiry, pekari, kolorowe papugi, tukany, kolibry oraz – bijące ostatnio rekordy popularności – kapibary. 

Puszcza amazońska zachwyca także bogactwem egzotycznych roślin. Do najbardziej imponujących należą: olbrzymia lilia wodna Victoria Amazonica (o średnicy do 3 metrów), niesamowicie kwitnący monkey brush, kolorowa Helikonia o niespotykanym kształcie kwiatów oraz piękna męczennica jadalna. Wśród drzew występują kakaowce, bambusy, palmy, kauczukowce, orzesznice brazylijskie (to z nich pochodzą orzechy brazylijskie) oraz imponujące drzewa kapokowe. Przy okazji warto wspomnieć, że orzechy brazylijskie są pozyskiwane wyłącznie z orzesznic brazylijskich rosnących w lesie deszczowym – nie uprawia się ich. Dlatego zanim kupimy akurat te orzechy warto się zastanowić czy nie lepiej zastąpić ich innymi, które nie nadwyrężają odległej puszczy amazońskiej.

Dorzecze Amazonki to przede wszystkim dzika przyroda, ale znajdują się tu także osady, które z czasem zmieniły się w miasta. Największym z nich jest Manaus (regularne loty z Rio de Janeiro), położony w miejscu, gdzie ciemne wody Rio Negro mieszają się z jaśniejszym strumieniem Amazonki. Nad Rio Negro znajduje się jedyny most w Amazonii. Manaus zamieszkuje obecnie ponad 2 miliony ludzi. Jest częstym miejscem wypadowym dla osób, które chcą poznać puszczę amazońską. Drugim ważnym ośrodkiem jest Parintins. To nie tylko drugie co do wielkości miasto Amazonii, ale przede wszystkim miejsce istotne dla brazylijskiej kultury. Co roku, w ostatni weekend czerwca odbywa się tu Festival Folclórico de Parintins, festiwal ludowy. Ma on miejsce na arenie Bumbodrom (Bumbódromo) – stadionu w kształcie głowy wołu. Jest to drugie po karnawale najważniejsze wydarzenie kulturalne w Brazylii oraz największe wydarzenie związane z kulturą rdzennych ludów w tym kraju.

Wiele osób marzy o zobaczeniu cudów natury znajdujących się w amazońskiej dżungli. Na pewno nie ma drugiego takiego miejsca na Ziemi i – jeśli tylko czujemy się na siłach na taką wyprawę – warto je zobaczyć na własne oczy. Samodzielna wyprawa jest do Amazonii jest możliwa, choć podróżując do jednego z najdzikszych miejsc na Ziemi warto zdać się na doświadczonych przewodników. Ich wsparcie i wiedza pomoże uniknąć zagrożeń i w najlepszy sposób wykorzystać czas na miejscu. Szczególnie zgłębianie samej dżungli na własną rękę nie jest dobrym pomysłem – najlepiej jest skorzystać z mądrości miejscowej ludności i pójść do puszczy z kimś, kto zna ją naprawdę dobrze.

Niezależnie od tego, czy sami będziemy organizować podróż, czy pojedziemy z biurem podróży, do takiej wyprawy trzeba się gruntownie przygotować. Warto zacząć od niezbędnych szczepień, dzięki którym unikniemy chorób przenoszonych przez komary i inne owady. Ważne jest też odpowiednie spakowanie się – w dżungli potrzebna jest odzież z długimi nogawkami i rękawami (by chroniła przed owadami), kalosze (bo w dżungli jest mokro i często chodzi się w błocie) i moskitiery. 

Amazonia jest ogromna, więc wiele zależy od tego, jaką jej część chcemy zobaczyć i/lub z czym jeszcze połączyć tę wycieczkę. Najbardziej znane miasta to Manaus i Tabatinga (Brazylia), Leticia (Kolumbia) i Iquitos (Peru), ale równie dobrze można zacząć z innych miejscowości. Samą Amazonię najczęściej przemierza się drogą wodną. Podróżując w ten sposób śpi się w hamakach na statku. Wycieczki w głąb puszczy są osiągalne, ale wymagają odpowiedzialnego przygotowania i skorzystania z wiedzy jej mieszkańców. Planując podróż do Amazonii warto przyjąć ciekawą i otwartą, ale również ostrożną postawę pełną pokory wobec sił natury.

Puszcza amazońska to nie tylko bezcenny skarb przyrody, ale także nieustannie zagrożony ekosystem, od którego zależy równowaga klimatyczna całej planety. Jej ochrona to wspólna odpowiedzialność nas wszystkich – nie tylko mieszkańców Ameryki Południowej, ale każdego, komu leży na sercu przyszłość Ziemi. Troszcząc się o Amazonię, troszczymy się o siebie samych. Pamiętajmy o tym podczas podróży.